TIMOR OAN BARAK, LAHATENE DISTINGI ENTRE UMA LULIK, UMA LISAN HO UMA FUKUN.



TIMOR OAN BARAK, LAHATENE DISTINGI ENTRE UMA LULIK, UMA LISAN HO UMA FUKUN. 


Too agora Timor oan barak hanoin katak uma tradisional ho aparensia uniku no furak, uma lisan sira ne mesak uma Lulik hotu deit no la hatene distingi nebe mak Uma Lulik no ida nebe mak Uma Fukun ramu hosi Uma Lulik.


Babain Iha Knua ida iha Uma Lisan lubuk ida, ne la signifika katak hotu-hotu Uma Lulik. Uma Lisan sim tamba uma sira ne mesak hodi halo ritual lisan ka kultura nian maibe la signifika katak mesak Uma Lulik hotu. Sempre iha Uma rua denominado  Uma Feton ho Uma Nan mak nia stratifikasaun sosio-kultural no politika as liu hotu. Uma Nan nia funsaun atu ukun no Uma Feton mak fo kuta alias fo posse hodi ukun. Ne signifika katak Uma Feton as liu Uma Nan.


Uma lisan seluk dependente ba Uma Lulik prinsipal r



ua ne. Uma lisan seluk  ne mak denominado Uma Fukun ka ramu hosi Uma Lulik. Iha Liquisa karik ema dehan Uma Liras, iha Terik dehan Uma Fukun no iha Mambae dehan Fad Lisan. Uma Lisan ka Uma Fukun ema bele hela ho familia, bele sulan no kesi animal sira iha okos maibe Uma Lulik probidu ema atu hela iha laran no Uma Lulik okos mos didin metin atu animal labele tama (ida ne laos Uma Lulik hotu2), maibe ba sunu deit ahi halo lakan loron kalan.


Hanesan ezemplo Iha Rotuto, Same Uma lulik bot nia Fukun iha 50 resin, iha Suai Loro fukun iha 20 resin, iha Suku Manlala Soibada iha Uma lulik bot rua ho nia fukun 14 nsst. 


Kada Uma Fukun ho nia funsaun la hanesan; balu nia knar ba kero udan ka halulik be matan, balu kona ba rai ketan, balu kona ba justisa tradisional, balu kona ba Ukun, balu kona kura moras, balu kona ba funu (konhesidu ho Uma Biru) balu kona ba rikeza kolectivu iha Knua, balu kona ba Lulik rai okos, balu kona ba Totem no origem, balu kona ba sasan lulik kolectivu, balu kona ba fo kbit no ukun iha Knua nsst.


(Foto kredit hanesan ilustrasi:  ho Lia Nain Sr. Duarte Trawaun iha Knua Ussufaso Barikasa ho Uma Lullik Bobasa iha Luro, Lautem, uma Lisan ida hau hamrik mesak ne Sr. Mariano Asanami nia Uma Lisan).


Artigo ne'e hakerek husi Sr. Eugênio Sarmento

10 ÚNICOS SOBRE DÍLI, A CAPITAL DE TIMOR-LESTE - 10 FACTS ABOUT DILI

Aqui estão alguns fatos únicos sobre Díli, a capital de Timor-Leste/ Here are some unique facts about Dili, the capital of Timor-Leste:


1. Maior Cidade em Timor-Leste/Largest City in Timor-Leste:

Díli é a maior cidade e a capital de Timor-Leste. Também é o centro político, econômico e cultural do país.

Dili is the largest city and the capital of Timor-Leste. It is also the political, economic, and cultural center of the country.

2. Localização Costeira Deslumbrante/Stunning Coastal Location:

Díli está localizada na costa norte de Timor-Leste, o que lhe confere vistas costeiras deslumbrantes e acesso ao Mar de Banda. Praias como Praia dos Coqueiros e Areia Branca são destinos populares para relaxar.

Dili is located on the northern coast of Timor-Leste, which gives it breathtaking coastal views and access to the Banda Sea. Beaches like Praia dos Coqueiros and Areia Branca are popular destinations for relaxation.

3. História Colonial Portuguesa/Portuguese Colonial History:

Díli tem fortes traços de sua história colonial portuguesa. Isso é evidente em sua arquitetura histórica, como a Igreja de Motael e o Baluarte, que era uma antiga fortificação portuguesa.








Dili has strong traces of its Portuguese colonial history. This is evident in its historical architecture, such as the Motael Church and the Baluarte, which was an old Portuguese fortification.


4. Riqueza Cultural/Cultural Richness:

Díli possui uma riqueza cultural diversificada, com várias etnias e tradições. Há danças e músicas tradicionais frequentemente apresentadas na cidade.

Dili has a diverse cultural richness with various ethnicities and traditions. There are traditional dances and music frequently performed in the city.

5. Primeiro Parque Nacional de Timor-Leste/Timor-Leste's First National Park:

O Parque Nacional Nino Konis Santana, localizado nas proximidades de Díli, é o primeiro parque nacional de Timor-Leste. É um ótimo local para caminhadas na montanha, exploração da floresta e apreciação da vida selvagem.

The Nino Konis Santana National Park, located near Dili, is Timor-Leste's first national park. It is a great location for mountain hiking, forest exploration, and wildlife appreciation.

6. Museus Interessantes/Interesting Museums:

Díli abriga vários museus interessantes, incluindo o Museu Timor-Leste, que exibe a história e a cultura do país, e o Museu Chega!, que documenta violações dos direitos humanos durante a ocupação indonésia.

Dili is home to several interesting museums, including the Timor-Leste Museum, which showcases the country's history and culture, and the Chega! Museum, which documents human rights violations during the Indonesian occupation.


7. Comida Local Deliciosa/Delicious Local Food:

Você pode desfrutar de pratos locais deliciosos em Díli, incluindo frutos do mar frescos e pratos tradicionais de Timor, como Ikan Bakar (peixe grelhado) e Makanan Po (arroz misturado).

You can enjoy delicious local dishes in Dili, including fresh seafood and traditional Timorese dishes like Ikan Bakar (grilled fish) and Makanan Po (mixed rice).


8. Povo Amigável/Friendly People:

Os habitantes de Díli são conhecidos por sua hospitalidade e amabilidade. Eles frequentemente recebem os visitantes com calorosas boas-vindas.

Dili's residents are known for their hospitality and friendliness. They often welcome visitors with warm greetings.


9. Catedral de Santa Maria/Santa Maria Cathedral:

A Catedral de Santa Maria é um dos marcos mais famosos de Díli. A igreja tem uma arquitetura bonita e é frequentemente usada para celebrações religiosas e cerimônias tradicionais.







The Santa Maria Cathedral is one of Dili's most famous landmarks. The church features beautiful architecture and is frequently used for religious celebrations and traditional ceremonies.

10. Centro do Governo/Government Center

Dili é o centro do governo de Timor-Leste, e você encontrará muitas instituições governamentais, embaixadas e organizações internacionais operando na cidade.

Com sua rica história, beleza natural deslumbrante e diversidade cultural, Díli é um lugar fascinante para explorar em Timor-Leste.

Dili is the government center of Timor-Leste, and you will find many government institutions, embassies, and international organizations operating in the city. With its rich history, stunning natural beauty, and cultural diversity, Dili is a fascinating place to explore in Timor-Leste.

10 FATOS UNICOS SOBRE TIMOR-LESTE- 10 UNIQUE FACTS ABOUT TIMOR-LESTE

 Aqui estão alguns fatos únicos sobre Timor-Leste:



1. O País Mais Jovem da Ásia/The Youngest Country in Asia:

Timor-Leste, também conhecido como República Democrática de Timor-Leste, é o país mais jovem da Ásia. Eles proclamaram a independência da Indonésia em 2002, tornando-o um dos países mais jovens do mundo.

Timor-Leste, also known as the Democratic Republic of Timor-Leste, is the youngest country in Asia. They declared independence from Indonesia in 2002, making it one of the youngest countries in the world.


2. Idiomas Oficiais Únicos/Unique Official Languages:

Os idiomas oficiais de Timor-Leste são o Tetum, mas o português e o inglês também são reconhecidos como idiomas oficiais. O uso do português é único na Ásia, pois é raro na região do Sudeste Asiático.

The official languages of Timor-Leste are Tetum, but Portuguese and English are also recognized as official languages. The use of Portuguese is unique in Southeast Asia.


3. História de Conflitos e Luta pela Independência/History of Conflict and Independence Struggle:

Timor-Leste tem uma história difícil marcada por conflitos. Eles alcançaram a independência após uma luta de décadas contra a ocupação indonésia. Um referendo de independência realizado em 1999 resultou na separação da Indonésia.

Timor-Leste has a difficult history marked by conflict. They achieved independence after a decades-long struggle against Indonesian occupation. A referendum for independence held in 1999 resulted in separation from Indonesia.

4. Diversidade Cultural/Diverse Cultural Heritage:

Timor-Leste possui uma diversidade cultural com várias etnias e grupos étnicos. Isso se reflete em sua arte tradicional, dança, música e costumes distintos.

Timor-Leste has a diverse cultural heritage with various ethnic groups and tribes. This is reflected in their traditional art, dance, music, and distinctive customs.

 

5. Diversidade Religiosa/Religious Diversity:

O catolicismo é a religião majoritária em Timor-Leste, o que é único na região predominantemente muçulmana e budista do Sudeste Asiático. Essa influência vem da colonização portuguesa.

The majority religion in Timor-Leste is Catholicism, which is unique in predominantly Muslim and Buddhist Southeast Asia. This influence comes from Portuguese colonization.


6. Beleza Natural Deslumbrante/Stunning Natural Beauty:

Timor-Leste possui paisagens naturais espetaculares, incluindo montanhas, praias de areia branca e belos parques nacionais. O Parque Nacional Nino Konis Santana é um destino de ecoturismo famoso, oferecendo oportunidades para caminhadas nas montanhas e exploração da rica biodiversidade marinha.

Timor-Leste boasts spectacular natural landscapes, including mountains, white sandy beaches, and beautiful national parks. The Nino Konis Santana National Park is a well-known ecotourism destination, offering opportunities for mountain hiking and exploring rich marine biodiversity.


7. Moeda Única/Unique Currency:

 A moeda oficial de Timor-Leste é o Dólar dos Estados Unidos (USD), o que é relativamente raro no Sudeste Asiático. O uso do USD facilita o comércio e o investimento estrangeiro no país.

The official currency of Timor-Leste is the United States Dollar (USD), which is relatively rare in Southeast Asia. The use of USD facilitates foreign trade and investment in the country.


8. Valores Tradicionais Fortes/Strong Traditional Values:

Valores tradicionais como cooperação comunitária (gotong royong) e solidariedade comunitária desempenham um papel significativo na cultura de Timor-Leste. As pessoas frequentemente trabalham juntas em atividades como a construção coletiva de casas, conhecida como "uma lulik."

Traditional values like communal cooperation (gotong royong) and community solidarity play a significant role in Timor-Leste's culture. People often work together on activities like building houses collectively, known as "uma lulik."


9. Herança Colonial Portuguesa/Portuguese Colonial Heritage:

Vestígios da colonização portuguesa ainda são visíveis em Timor-Leste, especialmente na arquitetura, sistemas legais e religião. Igrejas católicas bonitas e edifícios coloniais portugueses são marcos históricos do passado colonial.



Traces of Portuguese colonization are still evident in Timor-Leste, especially in architecture, legal systems, and religion. Beautiful Catholic churches and Portuguese colonial buildings stand as historical landmarks.


10. Independência Conquistada com Determinação/ Hard-Fought Independence:

A luta pela independência de Timor-Leste é uma das mais sangrentas e históricas do século XX. O povo de Timor-Leste resistiu corajosamente à ocupação estrangeira para alcançar sua independência, que permanece como parte integral de sua identidade nacional.

Esses fatos ilustram a diversidade cultural, a história de luta e a beleza natural encontradas em Timor-Leste, tornando-o um destino intrigante e valioso para explorar.

Timor-Leste's struggle for independence is one of the most bloody and historic of the 20th century. The people of Timor-Leste bravely resisted foreign occupation to achieve their independence, and it remains an integral part of their national identity.

These facts illustrate the cultural diversity, history of struggle, and natural beauty found in Timor-Leste, making it an intriguing and worthwhile destination to explore.


MG

Impaktu produtu Online (fa'an Produtu Sexual) ba Jovens iha Timor-Leste

Timor-Leste, nasaun kiik ne'ebé lokaliza iha Sudeste Aziátiku, hasoru mudansa sosial no kulturál signifikante iha tinan sira liu ba. Uma mudansa notável maka produtu sexual iha merkadu online Sira kontinua buras no estadu RDTL finzi la hare. Maske asuntu ida ne'e sente hanesan komikus iha Ema balun Nia matan, maibe lá sente katak iha sosiedade barak mak triste. Importante tebes atu kompriende impaktu husi produtu sexual ba jovens Sira iha Timor-Leste.
  1. KRESIMENTU PRODUTU SEXUAL ONLINE

Ho dezenvolvimentu ekonómiku no invazaun informasaun global, merkadu online ba produtu sexual hahu buras dadaun iha Timor-Leste. Loja online Sira kontinua hatama produtu ne'ebé claramente bele estraga imajen RDTL. Sira Kontinua aproveita meus komunikasaun Sira hanesan Facebook hodi publika no atrai Sira Nia Maun alin rasik.

  1. IMPAKTU BA EDUKASAUN SEKSUAL

Aspetu ida ne'ebe presija atu konsidera mak impaktu husi produtu sexual ba jovens sira. Recursu no kunesimentu sira ne'ebé la sufisiente, laiha diskusaun abertu/sosializasaun kona-ba seksualidade, sai ameasa ba futuru Rai nee nian.

  1. IMPAKTU BA SAUDE MENTAL;

Uzu produtu sexual sei fo impaktu ba jovens sira nia saúde mental. Jovens balun talvez sente desconfortu, frustadu bele hili dalan nebe badak, (do que iha oan Diak Liu uja). Tanba ne'e, tenki iha esforsu atu fo apoiu adekuadu atu garante katak Timor diferente ho Raí seluk.

  1. DISKUSAUN SOSIAL

Jovens Sira no sosiadede tomak presija ativu atu prevene, Kresimentu produtu sexual online iha Timor-Leste. Individu no grupu balun bele hare ida ne'e hanesan pasu pozitivu Tanba do benefisiu ba Sira, maibé seluk bele hare hanesan mudansa ne'ebé la Diak, estraga valór kultura no relijiaun.

  1. MENSAJEN BA GOVERNO NO AMAN-INAN SIRA;

  1. Ba Governo RDTL;

👉Prioriza Edukasaun Sexual: Ami husu ba governu Timor-Leste atu prioriza edukasaun sexual kompreensivu iha kurikulu edukasaun. Ho nune'e sei ajuda jovens sira atu komprende ho di'ak aspetu sira konaba saúde seksual no relasaun relasaun sexual ne'ebe seguru.

👉Rekursu Saúde Mental: Garante dispoñibilidade ba rekursu saúde mental ne'ebé adekuadu, no nafatin KRIA kampanha hodi prevene utilizasaun ba produtu sexual espesiálmente ba jovens sira ne'ebé vulnerável Liu na imformasaun.

👉Abordajen Abertu/hakbesik'an na jovens sira: Promove abordajen abertu no inkluzivu ba mudansa sosial no kulturál mak parte importante. Fo apoiu ba inisiativu organizasaun sira ne'ebé servisu atu Kria sosializasaun no prevensaun iha sosiedade Nia le'et kona-ba asuntu seksualidade.

  1. Ba Aman-Inan Sira;

👉Komunikasaun iha uma laran importante: koalia ho ita-nia oan sira kona-ba saúde seksual no relasaun seksual ne'ebe seguru. Fahe informasaun ne'ebé di'ak no responde ba sira-nia pergunta ho sinceru. Komunikasaun abertu mak save.

👉Hatene Dezenvolvimentu mental labarik Sira nian: Kada labarik/individu iha mentalidade nebe la hanesan. Inan aman Sira iha papel importante no determinante ba future oan Sira nian no distinu RDTL.

👉Seja Ezemplu Positivu/sai ezemplu diak: Seja ezemplu pozitivu iha relasaun sira, Liu-liu iha uma laran.

👉 Ba parte hotu, tanto governu Ka aman-inan sira, iha papel importante hodi garantia katak jovens sira iha Timor-Leste hetan asesu ba informasaun ne'ebé di'ak, apoiu ne'ebé sira presiza, no komprensasaun ne'ebé equilibradu kona-ba asuntu saúde sexual no relasaun sexual ne'ebe seguru.


KONKLUZAUN

Iha Timor-Leste, kresimentu produtu sexual iha merkadu online hatudu impaktu signifikante ba jovens sira. Edukasaun sexual ne'ebé la sufisiente no falta diskusaun abertu kona-ba seksualidade, saúde seksual no relasaun seguru aumenta sira nia vulnerabilidade. Uzu produtu sexual bele afeta saúde mental no estraga valór kultura no relijiaun. Atu hadi'a situasaun ne'e, governu tenki prioriza edukasaun sexual, fo prioridade ba saúde mental, no promove abordajen abertu. Ami apela ba aman-inan sira atu iha komunikasaun ho sira-nia oan kona-ba asuntu sexual no sai ezemplu pozitivu iha uma laran. Ambos, governu no aman-inan mos iha papel importante hodi garante asesu ba informasaun ne'ebé di'ak no apoiu ba jovens sira.

❤️Hadomi futuru, hadomi Timor❤️.


Moises

04/09/2023





Ó MEU BARQUINHO, Ó MINHA RIQUEZA❤️Ó ha'u nia bero, Ó ha'u nia rikusoin❤️














Saudades, ha'u bero,

Ó mak ha'u nia herói, 

Dadur hela iha rai-maran,

Husik hela ita ho laran-kman;


Bainhira dudu ha'u nia bero ba tasi-laran, 

Laran-metin tebes nia assegura iha nia laran, 

Bainhira ha'u dada sa'e ancor tula hanesan coróa iha nia ulun, 

Nia dudu hikas ha'u iha nia mehi rihun, 


Tula lerek ancor,

Nia falun ha'u ho amor, 

Harí lerek Laan, 

Nia fo neon-metin katak ha'u sei manán iha luta kalan;


Bainhira iha navegação, 

Hamaluk ha'u iha oração, 

Bainhira ita na'in rua halo viagem kalan fahe-rua,

Nakukun kalan nian la fahe it'rua;


Bainhira hasoru tempestade, 

Ha'u kaer metin ó no haré ó nia qualidade, 

Bainhira laloran si'ak ha'u, ha'u hanoin nia atu tolan hodi mergulha, 

Maibé ó iha coragem hatudu maravilha;


Bainhira anin-fuik mai hasé bainhira ha'u hakfuik, 

Ha'u nia brani, ó fanun no ha'u nia espírito, ó halulik;


Bainhira kaer lerek iha ó laran ai-baluk, 

Halo ó nunca husik hodi hamaluk,

Ita sai tiha ha'u nia taka-baluk,


Sunu ha'u nia tabaku,

Laloran la mai tan ona hodi baku,

Ha'u dulas ó iha kamudin, 

Halo laloran hanesan didin,


Haklosok bainhira ó dulas, 

Ha'u nia neon tuir deit ho ó nia mundo nebé nakdulas, 

Ksolok nebé nunca mohu, 

Husi ó ha'u hahú, 

No ba nafatin, 

Ó mak ha'u nia ksolok fatin. 


Hakerek husi Joaquim Soares de Sousa.

02/09/32


👇👇👇👇

O texto acima é um poema que reflete sentimentos de saudade, luta e coragem do autor. Neste poema, o escritor fala sobre um relacionamento forte com alguém que é considerado um herói, e como esse sentimento o guia através de várias situações em sua vida. Embora o texto seja breve, ele retrata os sentimentos do autor de forma bela e poderosa. 👉MG


ATAÚRO ILHA DO PARAÍSO" & "SMALL ISLAND, BIG HEART

Joaquim de Sousa








Tuir ema pesquisador internacional lubuk ida hanaran ilha Ataúro katak: "ILHA DO PARAÍSO". Saida mak liafuan Paraíso? Iha Bíblia, Livro Origem nebé hanaran Génesis iha Lian Hebraica: "Berechit" katak livro dahuluk nebé haktuir Maromak cria buat hotu "Berechit barah Elohim" katak iha origem/princípio/arché Maromak cria. Nune'e, Maromak cria fatin dahuluk nebé furak iha tempo dahuluk mak jardim Edem hodi tau criatura hotu inclue ema. Nune'e, mak jardim Edem nia furak eh kmook iha tempo nebá sai hanesan "Paraíso" nune'e liafuan Paraíso ne'e furak ida oinsa ita nia kakutak la to'o atu explica se laos Maromak na'in rasik gava katak "Tudo era bom". Nune'e, bainhira lakon Paraíso tamba humanidade (Adão ho Eva) ninia desobediência ba Maromak hodi hamosu pecado. Nune'e, ema ninia comunicação falta ka quebra ho Maromak hodi harahun Paraíso ne'e rasik. Tamba ne'e, lição ba ita mak ne'e, ita precisa ka Lae, iha era avançada nebé lori tecnologia avançada. Ita kaer metin ita ninia comunicação original hodi harí metin ita ninia ilha do Paraíso (Ataúro)? Tamba ne'e, slogan nebé ita hotu comunga "Small Island, Big Heart" ne'e, ita precisa kuda metin iha ita hotu ninia princípio iha diálogo husi fuan ba fuan iha razão (neon) no ação (hahalok) sira. Ataúro hakarak hamatan no bali ninia Paraíso? Ataúro oan hakarak cuidado ninia rai nu'udar fuan (heart) ida nebé tubun, cresce no nakonu (plenitude) ho domin, paz no unidade hodi fahe ba maluk Ataúro oan sira no "amigos de Ataúro"? 

Atu halo viagem ba Ataúro, ita precisa sai marinheiro prudente (neon na'in) no vigilante (hein ho cuidado/atenção) ho "sinais dos tempos" aliás situação no condição total tasi no anin. Ita precisa "positive thinking" do que ita haré "political thinking". Dalabarak ita haré ba partido político hodi julga no condena malu. Maibé, ita la taes didiak Desenvolvimento nebé digno. Loos duni, dalabarak ita hanoin katak político sira ninia desunião mental mak ita nia confrontação Iha comunicação ho ação sira. Maibé Lae. Norberto Bóbbio dehan: "Jogo político". Aristóteles dehan: "O homem é o animal phoné" katak animal nebé iha Lian hodi ko'alia entre justo no injusto/nocivo. Nune'e, Arthur Ludwig Wittgenstein dehan: "Jogo da linguagem". Ida ne'e mak Jacques Rancière hatur iha Diálogo entre Filósofo no Político konaba política ne'e rasik iha nia obra "Desentendimento Política e Filosofia (1996)". No nia hatuur conceito "Desentendimento" ne'e la hela deit iha la compreende malu maibé lori ba to'o iha "intercompreensão" katak compreende malu katak razão (neon) ho ação (hahalok) la'o hamutuk. Tamba ne'e, iha princípio tane aas ita nia Desenvolvimento no supera ita nia Desentendimento to'o Intercompreensão (compreende malu) hodi comunga "Neon ida, Laran ida". Ita nia Diversidade ne'e natureza humana maibé sempre tane aas iha unidade eh bele dehan: " Diversidade na unidade". Diversidade na unidade ne'e sempre lori riqueza oi-oin husi ema ida-idak ninia habilidade/virtus hodi tempera iha comunicação, cooperação, colaboração iha missão no visão ida. 


“HAKAT RIHUN IDA, HAHÚ HUSI HAKAT IDA” (Versão ida ne'e husi filosofia Lao Tzu/filosofia oriental)

Iha título leten ne'e, hakarak hatur leitura preliminar balu ba leitor sira. Genericamente, bainhira ita atu atingi ba meta deseja ida, ita hatene ona suficientemente consequência sira molok ita atu la'o. Hahú husi duração de tempo no ninia processo sira. Bainhira atu hahú la'o, iha condição mínima nebé ita sempre iha mak ne'e foti risco ba vida. Foti risco ne'e, hahú kedas ho ema hirak nebé ita hadomi, ita tenke husik hodi la'o duni. Atu dehan katak, ita sei la bele to'o ita nia mehi karik ita la hala'o ao contrário mehi tha maibé hakarak tuur enjoy/menikmati hodi imagina deit mehi. Ne'e mak hanaran futurista ka utopia hamosu esperança mamuk no futuro mamuk ida (Niilismo). Dalaruma ita hanoin deit katak falha ne'e desafio boot ida. Lae, falha ne'e, verdadeiramente, sai hanesan matadalan ida nebé lori ita hakat foun eh hamrik husi monu. Iha filosofia, Empirista sira afirma: "Experiência é a mestra da vida" katak experiência ne'e hanesan mestra ida hanorin ita bainhira ita la'o sala dalan no hatudu hikas dalan loos bainhira ita iha situação caótica nia laran. 


“RESPEITO SIM, PRECONCEITO NÃO!” (Mário S. Cortella)

Ha'u heran! Intelectual la bele usa "PRECONCEITO" hodi julga deit livro nia capa sem lê elaboração textual iha livro laran. Tuir Filósofo e Pedágogo Mário Sérgio Cortella dehan: “Algumas pessoas, ao falar, até enfatizam a separação da palavra, pronunciam pré-conceito. E faz sentido, na perspectiva de que o pré-conceito é uma manifestação que não passou pela análise crítica, veio à tona sem ponderação ou reflexão" (Mário Sérgio Cortella, A Diversidade, 2020: p. 16). Nune'e, Cortella dehan ema hirak nebé mai ho Preconceito, nia rasik sai vítima ba ninia mental, espiritual no moral nebé kiak.

No "atitude preconceituosa é deletéria para quem dela for alvo e também para quem a prática. A vítima, obviamente, padece de forma a mais aguda e sofrida. O vitimador, por sua vez, tendo agido de forma consciente ou não, é também vitimado pela própria tolice mental, indigência espiritual ou fragilidade moral" (Ibid., pp. 11-12). Intelectual ou acadêmico sira tenke tane-aa dignidade vida coletiva basá nia statement sira sempre mai ho pesquisa hafoin lori roman sabedoria no ciência atu hodi liberta realidade hansan Cortella aceita: "Um ponto interessante para refletirmos sobre ética e pensá-la como a capacidade de proteger a dignidade da vida coletiva [...]. Ser humano é ser junto" (Ibid., p. 13). Ho hanoin iha leten, ha'u apaixona tebes, ita ida-idak ninia comunga ideal ida "TANE AAS UNIDADE ATAÚRO OAN" maibé ao mesmo tempo mai ho atitude preconceituosa katak sempre joga malu husi dook. Oinsa ho ATAÚRO ninia Unidade? 


“CULTURA DE MURRO” (Papa Francisco)

 

Ohin loron, haré ba realidade, matenek na'in ida naran Jonh Donne dehan: "No man is an Island". Ohin loron, crise boot nebé afeta husi Revolução Industrial nebé tempera ho "poder tecnológico no económico" husi ideologia comunismo hodi quebra personalidade integrada. Ema sai objeto ka máquina ba capitalismo ka ema classe boot sira. Hanesan Erich Fromm dehan: “Sonho de sermos independentes, donos das nossas próprias vidas terminou quando começámos a acordar para o fato de que nos havíamos tornado todos nós, rodas dentadas da máquina burocrática, com os nossos pensamentos, sentimentos e gostos manipulados pelo governo, pela indústria e pela comunicação de massas que controlam" (Erich Fromm, Ser ou Ter?, 1999: p. 14). Tamba ne'e, "Exploração do homem pelo homem" Karl Marx tenik ne'e, oras ne'e buras los manipula malu atu atinge osan no cargo ka rikusoin sira seluk. Tamba ne'e, ha'u pessoalmente, crítica unidade fragmenta nebé mai no buras ho preconceito deit. Papa Francisco acentúa: “Sociedade cada vez mais globalizada torna-nos vizinhos mas, não nos faz irmãos" (Papa Francisco, Fratelli Tutti, 2020: p. 4). Tamba mout demais iha conflito de ideias nebé la mai ho construção ida iha "character Building, Nation Building and State Building" oinsa mak ita hotu bele mehi Ataúro ida oinsa? Ataúro oan ida oinsa? Hafoin Ataúro oan atu servi ba Ataúro ne'e rasik de forma neopatriotismo no neonaciolismo katak nia hatene nia realidade no nia hatene moris ba nia realidade exigêncial? Jonh Donne ninia versão "No man is an Island" prova ita ninia capacidade de negação "Ataúro hanesan ilha maibé nia oan sira la moris hanesan ilha maibé lolo-liman ba malu no kahe-kabás ba malu aliás unidade na palavra e ação ou seja " Unidade nacional".


Tamba ne'e solução prática mak ne'e, precisa diálogo "face a face" laos mai ho preconceito. Tamba Matin Buber dehan ema iha relação intersubjetiva nebé precisa diálogo no diálogo ne'e sentido gênerico ida nebé hatudu "dalan loos" . No husi "Eu e Tu" sempre lori ba diálogo no liafuan sai hanesan portadora de ser, no liafuan ne'e rasik sai hanesan fatin no instaura hanesan revelação hodi hatur diálogo ne'e rasik. Buber dehan: "Liafuan hanesan diálogo nebé sai fundamento ontológico do Inter-humano" (Ibid., pp. 15-16).


Tamba ne'e, encoraja atu la bele mai ho conflito do jogo ba perspectiva Ataúro nia diak. Keta sai hanesan "ASU FUIK" tuir filósofo político Thomas Hobbes dehan: "Homo homini Lupus" katak "ema sai asu-fuik ba ema seluk". No Gui Debord dehan iha nia obra Sociedade de Espetáculo katak ohin loron ema buka representa falsa imagem mak barak deit iha média sira nune'e ida-idak mai do ninia propaganda aliás " Pseudo-mundo no Pseudo-humano" ka ema falso iha mundo falso no representante falso. Maibé iha expressão anónima ida dehan: "Iha paz, mak sei iha Desenvolvimento" no "muda o nia fuan, muda mundo". Nune'e, hakarak encoraja ita hotu katk, muda ita hotu nia fuan no kakutak, ita muda ita nia aan no lori paz ka dame  ba Ataúro hodi luta hamutuk ba Desenvolvimento ida próspero ba Ataúro oan sira. 


Hakerek husi Joaquim Soares de Sousa.







"5 Estratégias Resilientes para a Diversificação"

 Diversificação do setor econômico adequada para Timor-Leste, Rum
o à Prosperidade Econômica: 

Para Timor-Leste, a diversificação do setor econômico é uma medida importante para reduzir a dependência do setor de petróleo e gás, que é vulnerável às flutuações dos preços das commodities globais. Alguns setores que podem ser considerados para a diversificação econômica de Timor-Leste incluem:


1. Turismo: Timor-Leste possui um potencial turístico natural, que inclui praias, montanhas e uma rica herança cultural. O desenvolvimento do setor de turismo pode aumentar a renda do país por meio do aumento do turismo, desenvolvimento de infraestrutura e oportunidades de negócios relacionadas.


2. Agricultura: Timor-Leste tem terras férteis que podem sustentar a agricultura e a produção de alimentos. Investimentos na agricultura moderna, incluindo o desenvolvimento da agricultura orgânica, pesca, pecuária e agroindústria, podem ajudar a criar empregos, aumentar a segurança alimentar e reduzir as importações.



3. Indústria de transformação: O desenvolvimento de indústrias de transformação, como processamento de alimentos e bebidas, processamento de madeira ou indústria têxtil, pode adicionar valor aos produtos locais e aumentar as exportações. Ao aproveitar os recursos naturais disponíveis, Timor-Leste pode produzir produtos de alto valor agregado.



4. Energias renováveis: Timor-Leste possui um grande potencial em energia renovável, especialmente energia solar e eólica. Investimentos no desenvolvimento de projetos de energia renovável podem ajudar a atender às necessidades de energia doméstica e criar oportunidades de exportação de energia para países vizinhos.



5. Indústrias criativas: O desenvolvimento de indústrias criativas, como arte, artesanato, design e tecnologia da informação, pode contribuir significativamente para a economia de Timor-Leste. Ao aproveitar a cultura local e o talento criativo da população, esse setor pode gerar empregos e renda.



É importante ressaltar que a diversificação do setor econômico requer o apoio do governo em termos de políticas de investimento, desenvolvimento de infraestrutura, treinamento de mão de obra e promoção do turismo. Além disso, o envolvimento do setor privado e a cooperação internacional também são importantes para impulsionar uma diversificação econômica sustentável em Timor-Leste.


Moises



Asegura Itá Nia konta Facebook

 


Iha era dijital ne'ebé kontinua dezenvolve'an, plataforma sosial sira hanesan Facebook sai parte integral husi ita nia moris loron-loron. Facebook mak fatin ida iha ne'ebé ita partilha momentu importante, konékte ho kolega, família, no até halo negósiu. Maibé, ho informasaun pessoál no sensivél ne'ebé iha iha ita nia Konta (acount) Facebook, iha obrigasaun atu assegura katak ita nia irformasaun pessoal seguru. Artigu ida ne'e sei esplika tanba Sá seguransa iha Facebook né importante. La'os deit oinsa proteje ita nia konta husi atake hacker sira de'it, maibé mós proteje ita nia privasidade, prevene krime sira, kontrola no garante katak ita nain rasik maka bele asesu ba ita nia konta Facebook rasik. Iha benefísiu barak ne'ebé plataforma Facebook fo, maibe importante tebes atu komprende oinsá atu proteje ita nia an ho ita nia informasaun iha plataforma ida ne'e. 

Artigu ida ne'e sei fo informasaun kona-ba tanba ita presiza bele halo passu atu asegura seguransa ba ita nia konta iha Facebook no bele mantein nafatin proteje iha mundu dijital ne'ebé risku boot. Tuir mai Pontus baziku Liu Kona ba seguransa iha Facebook:

1. Privasidade Pessoal: Facebook inklui informasaun pessoal hanesan foto, estadu sivil, no istoria atividade. Salva informasaun ida ne'e husi asesu ilegál importante atu mantén ita nia privasidade. 👉 Defini se deit Mak bele hare Ita Nia foto, hare Ita Nia história.

2. Identidade Digital: garante katak kodigu de konfirmasaun tama duni iha Itá email Ka numeru telfone. Husu atu kontinua asegura katak Ita Nia Konta FB nafatin up to date, asegura katak ita nia identidade seguru husi furto ka abuzu.

3. Prevensaun husi hacker (penipuan): Phishing no abuzu online, barak mak akontese. Mantén seguransa ba ita nia konta sei hadook ita atu sai vitima ba abuzu no hacker Sira sira. 

4. Kontrolu ba Informasaun: nafatin buka hatene oinsa update Ita Nia Konta, ho ajustamentu seguransa ida nebe la lori Ita sai vítima, konfirma ema bebe Ita konese deit, fora husi ne blokir sayang. Ita mos bele kontrolu se deit Mak bele do komentariu no prevene ema labele screenshot Ita nia Konta.

5. Seguransa Finanseiru: Se ita koneta ita nia konta Facebook ho sistema pagamentu ka plataforma komérsiu eletróniku, mantén seguransa ba konta ida ne'e importante atu proteje informasaun finanseiru ita nian.

6. Prevensaun Identidade Falsa: Nuudar sidadaun diak, lá hatoman'an ho utiliza ID falsa. Biar oinsa mos iha maneira barak atu ema detekta ita. Kriasaun perfil falsu mos bele estraga reputasaun ita nian ka ameasa relasaun ita ho ema seluk.

7.Proteje ba Konteudu La Apropriadu: Winhira ita mantén seguransa ba Ita Nia konta, ita mos bele report Ka delete konteudu (konten, testu, foto, video) ne'ebé la apropriadu ka ofensivu.

8. Uzu Responsável: Seguransa iha Facebook mos inklui responsabilidade iha uzu plataforma ne'e. Labele espalla informasaun falsu ka ofende ema seluk mak parte ida husi uzu responsável. 


A segurança no Facebook é um aspeto crucial nesta era digital. Proteger informações pessoais e garantir a sua privacidade é um dever. 
Num mundo onde a informação se torna cada vez mais valiosa, medidas de segurança como a utilização de palavras-passe fortes, a ativação da autenticação de dois fatores e a verificação regular das definições de privacidade são essenciais. 
Além disso, a segurança no Facebook ajuda a prevenir fraudes, a proteger a sua identidade e a dar-lhe controlo sobre as informações que partilha.
Portanto, todos nós devemos assumir a responsabilidade de manter a segurança das nossas contas no Facebook. 
Ao manter a segurança no Facebook, podemos desfrutar dos benefícios desta plataforma sem preocupações com os riscos que podem surgir.
 A privacidade e a segurança são os nossos direitos fundamentais, e devemos comprometer-nos a protegê-los neste mundo digital em constante evolução.



Hakarak rejistu Facebook nebe seguru bele klik iha nee www.facebook.com

"Colonial Legacy and Independence Struggle: The Evolution of East Timor's Identity and Nationhood"

 


East Timor, located in the eastern part of the Timor Island, underwent various changes during almost four centuries of Portuguese colonization. The Portuguese colonization of Timor began in the early 16th century when the region became part of the Portuguese Empire. They controlled the spice trade and sought locations to gain influence in the area.

Over the following centuries, Portugal established relationships with local kingdoms in Timor. Despite resistance efforts, the gradual presence of Portugal shaped new social and economic patterns. During colonization, many aspects of local culture were influenced by Portuguese influences, including religion and language.

During World War II, Japan occupied East Timor, replacing Portuguese rule. However, after Japan surrendered in 1945, Portugal attempted to regain control. In 1974, the Carnation Revolution in Portugal led to political changes, and in 1975, Portugal finally withdrew its claim over East Timor, providing an opportunity for independence.

However, the transition to independence was not smooth. After the Portuguese withdrawal, East Timor remained independent for only nine days before being invaded by Indonesia in December 1975. The Indonesian occupation led to significant conflict and suffering for the people of East Timor. The struggle for independence continued for two decades, with various resistance movements and international diplomatic campaigns.


In 1999,following a UN-supervised referendum, the people of East Timor voted for independence from Indonesia. This led to a transitional period facilitated by the United Nations, culminating in full independence in 2002. East Timor eventually became a recognized independent nation.

See more

Since its independence, East Timor has faced challenges in building a new nation, including developing strong institutions and a robust economy. While the era of colonization has passed, the colonial influence and the struggle for independence continue to shape the national identity and culture of East Timor to this day.


By Moises

CRÍTICA LOOS, MAIBÉ LA'OS RETÓRICA EUFÓRICA

 

Dala wa'in ita alergia los ho liafuan crítica. Ita sempre hatur liafuan crítica ne'e ho conotação negativa ka conceito nebé considera "conflito das ideais" nebé sempre defende no ofende malu. Maibé lae, liafuan Crítica ne'e, praticamente ita ida-idak sempre halo iha ita nia moris liu husi foti decisão ruma hodi salva ita nia moris iha situação crucial ruma nebé ita hasoru. 


Etimologia husi conceito "Crítica" ne'e mai husi Lian Grego κρίσις "KRÍSIS" katak liga ba estado ka condição no situação nebé mosu "caos/sabraut". No nia associa ba verbo κρίνειν "KRÍNEIN", ho nia sentido atu hodi halo juízo ba implicação ruma liu husi decisão no separação. Liafuan κρίσις "KRÍSIS" ne'e mai husi liafuan rua κρηι "KREI-, katak cortar, iha tetun "tesi" sai iha contexto escolher " hili"; no aumenta nia sufixo σις "-SIS" ne'e terminologia husi saúde nian iha nebé hodi hatudu condição ruma nebé aplica ho caso problemático ruma. Nune'e atu dehan "tesi sai ida aat hodi hili diak".


Entretanto, bainhira ko'alia konaba conceito "crítica" sempre iha conjugação ho ninia verbo rasik mak κρίνειν (termo grego) katak hatudu atingimento ka alcance ruma iha construção crítica ne'e nian. Simplesmente, liafuan Crítica ne'e mai husi κριτική "KRITIKĒ" katak realidade situacional nebé ita haré ka hasoru; ho nia conceito familiar mak "Crimen" (termo latim) katak buat nebé sai aat tenke tetu, hili no haketak; κριτήιων "kriteriōn" katak sasukat, dalan nebé iha matadalan hodi la'o hikas; ao contrário ho ‘ιποκρισία "hypokrisía" katak observa deit hodi expressa oralmente tanto escrita maibé la iha solução ida ka dalabarak ita compreende ho linguagem "ASBUN/asal bunyi". Simples liu atu dehan deit crítica ne'e hanesan "DISCERNIMENTO" katak hili diak husi aat nia laran no hili diak liu husi diak nia laran. 


Palavras-chave: 

KRÍNEIN (DISCERNIR/HILI): 

1). KRÍSIS (TETU HO RAZÃO/KAKUTAK); 2). KRITERIŌN (SASUKAT); 

3). KRITIKĒ (HILI/DECIDE).


Atu harí no hamoris ita nia rain, ita precisa crítica atu fomenta ka fo Han no haró/ka fo hemu desenvolvimento. Ida ne'e mak hanaran "consciência crítica da nação". No " Crítica é uma capacidade intelectual para discernir a “regra correta” tendo em conta a complexidade da situação e das circunstâncias, objetivas e subjetivas" (Martinho G. G. da Silva, Sebenta Ética Filosófica, 2020). Tamba ne'e, bainhira ita crítica, significa ita mostra ita nia inteligência no prudência ba realidade complexa no crucial hodi desejo ida diak no diak liu ne'e ba realização. 


Iha Ética Filosófica, Aristóteles hatur finalidade husi ema ne'e mak nia buka ευδαιμονία "felicidade/ksolok". No atu to'o iha ksolok ne'e laos ηδονή ( prazer/Kan nebé mai husi emoção no sentimento isin-lolon nian, osan no poder) maibé husi razão ka inteligência/prudência. Nune'e, moris hatene sentido moris katak moris ho razão la'os nar-naran moris (vida sem sentido sa tan ita halerik ho música "Minha vida sem sentido cada vez eu venho aqui [...]" ita reflete kle'an kedas ba ita nia lala'ok moris. Ida ne'e mak Aristóteles define nu'udar έτος "Ethos" katak hábito/custume/toman diak nebé ita halo lor-loron. No husi buat nebé ita halo lor-loron sai hanesan τέλλος  dalan/caminho hodi atinge ita nia felicidade. No τέλλος ne'e hatur iha “[...] a «regra correta» que determina a mediana é tal como a determinaria o prudente" (EN, 1106b 36). Nune'e, naran katak crítica karik usa prudência la'os sentimento no emocional tamba manifesta mos ita nia ”[... ] éticas virtudes: para agir bem, é melhor possuir uma capacidade heurística capaz de determinar a “regra correta” adequada ao particular, em qualquer situação, do que um sistema de regras gerais que nunca seriam suficientemente finas face à singularidade e a complexidade das situações" (Martinho G G da Silva, Sebenta Ética Filosófica, 2020).


Iha mundo globalização ne'e, ita precisa tebes crítica hodi hamoris ita nia consciência crítica tamba iha virtualização, ema bele subar sagrado iha malcriado nia laran no subar malcriado iha sagrado nia laran. Buat hotu la sai ona segredo no sagrado sa tan ser honrado. Iha MANGA MORALIA - μήπως καί αρχή της πολιτικής (MM I, 1.1181b 3) iha ne'e acentúa katak "ética é a parte principal da CRÍTICA [...] . Por outro lado, é a parte fundamental porque determinar o fim para realizar" (Martinho G G da Silva, Sebenta Ética Filosófica, 2020).


Ikus liu hakarak habadak simples deit katak CRÍTICA ne'e mak CIÊNCIA ARQUITETÓNICA katak iha capacidade atu construir nu'udar realização (Martinho G G da Silva, Sebenta Ética Filosófica, 2020).


Ikus liu taka ho " ASSEGURAR O BEM DE UM INDIVÍDUO É APENAS MELHOR DO QUE NADA; PORÉM, ASSEGURAR O BEM DE UMA NAÇÃO OU DE UM ESTADO É UMA REALIZAÇÃO MAIS NOBRE E MAIS DIVINA" (EN, 1094b 10). 

Conseito "realização mais Nobre e mais DIVINA" persis hanesan ita nia motto: Conceito "SION" katak "O topo Sagrado".


Boa Leitura e abraço!!! 

Hakerek husi: Joaquim Soares de Sousa.



CONCLUSION

"In this writing, the concept of critique is explained in various contexts. The word "Critique" comes from the Greek "KRÍSIS," which refers to a complex and problematic situation or condition. This concept is also related to the verb "KRÍNEIN," meaning to decide and discern. There's a connection between this concept and the Latin word "Crimen," meaning an action that should be punished. The term "κριτήιων" also emerges, signifying standards or criteria.


In the context of discussing critique, there's an association with the verb "κρίνειν," which means to achieve or recognize within the framework of this critical concept. Essentially, critique functions to choose wisely amidst complex situations. This concept is also linked to Aristotelian philosophical ethics, which associates happiness with understanding and prudence, rather than mere emotional pleasures.


In today's globalized world, critique is essential for shaping critical awareness. Critique plays a vital role in shaping ethics and perspectives in a society that's increasingly connected through technology. Lastly, this writing also emphasizes the importance of critique in the context of building individual and societal goodness, in line with Aristotle's philosophy that building societal goodness is a more noble and godly achievement.


In conclusion, this writing discusses the meaning of critique in various situations, including in the formation of ethics and perspectives in today's global society. Critique is not just about judgment but also about making wise choices in complex situations." 


- Moises-

Imajen ilustrasaun download

👉https://www.istockphoto.com


"Reorganização Administrativa em Ataúro: Análise e Implicações para o Desenvolvimento e Governança"


 «ATAÚRO MUDA HUSI MUNICÍPIO BA REGIÃO MAIBÉ IHA LARAN TEMI GOVERNO MUNICIPAL ATAÚRO» DIFERENTE KA LAE? 

Mai ita haré hamutuk tok;

Iha kraik ne'e fontes husi DL N° 49/2023 de 23 de Agosto husi IX Governo Constitucional. Ita buka tok ita nia tratamento especial nebé durante ne'e ita buka iha perspectiva ATAÚRO nia desenvolvimento nebé tenik iha Artigo 5° n° 3 no Artigo 71° n° 3.

Iha ne'e, hau sei apresenta uluk sikun Administrativo nian hodi lori ita ba compreende "Município ATAÚRO ba Governo Municipal ATAÚRO nu'udar REGIÃO". Município Ataúro la marca diferença ho mudança ida agora. Maibé, sira nia essência hanesan deit. Bele dehan muda iha língua maibé ninia linguagem ida deit. Administrativamente,SERVIÇOS DA ADMINISTRAÇÃO INDIRETA, tenik iha Artigo 52.ºEnumeração:

O Ministério da Administração Estatal integra as seguintespessoas coletivas de direito público, no âmbito da administraçãoindireta do Estado:

  1. As Autoridades Municipais;
  2. A Autoridade Administrativa de Ataúro;
  3. O Secretariado Técnico da Administração Eleitoral; 
  4. O Arquivo Nacional de Timor-Leste;
  5. O Instituto Nacional da Administração Pública;
  6. O Fundo Especial de Desenvolvimento de Ataúro.

Iha ne'e Atan hau hatama tan Artigo 53.º

"Autoridades Municipais" hodi halo confrontação no confirmação ho artigo 54° "Autoridade Administrativa de Ataúro" hodi hetan ligação ho ita nia município anterior ho ita nia Região nebé temi Governo Municipal ne'e oinsa. Ninia natureza hanesan "Circunscrição Administrativa" nebé Governo anterior iha Lei N° 14/2021 de 7 de Julho no bele halo ligação ho DL N° 49/2023 de 23 de Agosto.

Tuir Artigo 53° Autoridades Municipais, 

1). As Autoridades Municipais são pessoas coletivas de direitopúblico, dotadas de autonomia administrativa, autonomiafinanceira alargada e património próprio, sob a forma deserviços personalizados;

2). As Autoridades Municipais estão sujeitas à superintendência e tutela do Ministro da Administração Estatal; 3). A instituição em concreto Quirry Karra Gomes Halo favor ninia roha mak ne'e. 

3). A instituição em concreto de cada Autoridade Municipal éaprovada por decreto-lei; 

4). As normas jurídicas que definem as atribuições, a organização e o funcionamento das Autoridades Administrativa,bem como as relativas ao provimento, direitos, deveres eregalias dos respetivos dirigentes são aprovadas pordecreto-lei.


Artigo 54.ºAutoridade Administrativa de Ataúro

1. A Autoridade Administrativa de Ataúro é uma pessoacoletiva de direito público, dotada de autonomiaadministrativa, financeira, técnica e patrimonial, sob a formade serviço personalizado.

2. A Autoridade Administrativa de Ataúro está sujeita àsuperintendência e tutela do Ministro da AdministraçãoEstatal.

3. As normas jurídicas que definem as atribuições, aorganização e o funcionamento da AutoridadeAdministrativa de Ataúro são aprovadas por decreto-lei.

Iha lei orgánica  Governo IX nian, iha Competência PM nian iha artigo 6° Alinea (w) no (n)  cita katak Estatuto administrativo RAEOA nebé Ataúro hola parte mos iha Estatuto Economia ZEESM ka inclui Atauro nebé sei tutela ba PM. Ho razão condição laiha. Tamba ne'e bele liu husi RAEOA mak hodi prepara Atauro to'o tempo ida Autonomamente haketak aan husi RAEOA. Tamba ne'e, iha fali DL N° 49/2023 de 23 de Agosto ne'emantém hela ho Estatuto FEDA bele confirma artigo Artigo 58º."Fundo Especial de Desenvolvimento de Ataúro"

  1. O Fundo Especial de Desenvolvimento de Ataúro (FEDA) é um fundo dotado de personalidade jurídica e de autonomia administrativa, de autonomia financeira alargada, nostermos do n.º 4 do artigo 26.º e do artigo 28.º da Lei n.º 2/2022, de 10 de fevereiro, e de autonomia patrimonial;
  2. O FEDA está sujeito à superintendência e tutela do Ministro da Administração Estatal;
  3. As normas jurídicas que definem as atribuições, ao rganização e o funcionamento do FEDA são aprovadaspor decreto-lei.

Tamba ne'e liafuan "tutela" ba Oe-Cusse Ambeno la iha ona maibé "Unidade de Coordenação de Serviços" maibé Tratamento Administrativo mak mosu, Economicamente lae. 

  1. Bele confirma Artigo 51.º   Definição: A Unidade de Coordenação de Serviços Administrativosda RAEOA e Ataúro é o serviço central do Ministério daAdministração Estatal que assegura o apoio técnico eadministrativo aos órgãos deste departamentogovernamental no domínio da coordenação da atividaded esenvolvida pelos órgãos e serviços da administraçãodo Estado na Região Administrativa Especial de Oe-CusseAmbeno e na Ilha de Ataúro.
  2. Incumbe à Unidade de Coordenação de Serviços Administrativos da RAEOA e Ataúro:   a)Elaborar informações, pareceres e relatórios sobre aprestação de bens e serviços públicos, cuja prestaçãoincumba ao Estado, nas áreas da Região AdministrativaEspecial de Oe-Cusse Ambeno e de Ataúro;  b)Realizar estudos e formular propostas de melhoria daprestação de bens e serviços públicos nas áreas daRegião Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambenoe de Ataúro;  c)Acompanhar a atividade desenvolvida pelos órgãos eserviços da administração local nas áreas da RegiãoAdministrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno e deAtaúro e propor a realização de inspeções ousindicâncias ao funcionamento àqueles;   d)Elaborar informações e pareceres quando se verifiquea ocorrência de conflitos positivos ou negativos decompetências entre órgãos da administração do Estadoe órgãos da administração regional ou municipal, nasáreas da Região Administrativa Especial de Oe-Cusse e Ambeno ou de Ataúro;  e)Executar as diligências que se revelem necessárias paraassegurar a articulação e coordenação entre os órgãose serviços da administração central e os órgãos e serviços da administração regional ou local na RegiãoAdministrativa Especial de Oe-Cusse e Ambeno e deAtaúro, tendo em vista a efetiva, eficiente e eficazprestação de bens e serviços públicos;  f) Realizar as demais tarefas ou atividades que lhe sejamatribuídas por lei, regulamento ou determinaçãosuperior.
  3. A Unidade de Coordenação de Serviços Administrativosda RAEOA e Ataúro é dirigida por um diretor, equiparado adiretor nacional, nomeado e exonerado nos termos do regime jurídico dos cargos de direção e chefia da AdministraçãoPública;
  4. O Diretor da Unidade de Coordenação de ServiçosAdministrativos da RAEOA e Ataúro está hierarquicamentesubordinado ao Ministro da Administração Estatal.


Obrigado e abraço. 

Hakerek husi Joaquim Soares de Sousa.

https://www.facebook.com/profile.php?id=100089618017509


Conclusão

Considerando as fontes legais e decretos mencionados, é possível afirmar que a mudança administrativa em Ataúro não trouxe uma mudança substancial na estrutura organizacional, mas sim manteve a essência e as atribuições existentes. Através dessas alterações, a transformação do "Município Ataúro para Governo Municipal Ataúro como Região" mantém a identidade, enquanto contribui de maneira significativa com a FEDA, a Autoridade Administrativa de Ataúro e a Unidade de Coordenação de Serviços Administrativos. Isso evidencia sua relevância para o futuro desenvolvimento e governança na região.


Moises


TIMOR OAN BARAK, LAHATENE DISTINGI ENTRE UMA LULIK, UMA LISAN HO UMA FUKUN.

TIMOR OAN BARAK, LAHATENE DISTINGI ENTRE UMA LULIK, UMA LISAN HO UMA FUKUN.  Too agora Timor oan barak hanoin katak uma tradisional ho apare...